Wat is Positive behavior support (PBS)?

PBS is een geïntegreerde aanpak voor het creëren van een goed klimaat op school en het versterken van gewenst gedrag binnen de groep en op individueel niveau. Het is geen kant en klare methode, wel een benadering met een aantal basale uitgangspunten. De specifieke invulling daarvan is afhankelijk van de wensen en behoeften van de school zelf. PBS wordt ook wel SWPBS (School Wide Positive Behavior Support) genoemd, omdat het zich richt op de gehele school. PBS wordt tot nu toe vooral toegepast binnen het basisonderwijs en voortgezet onderwijs. Wij zien echter ook volop mogelijkheden voor toepassing in het MBO (binnen een onderwijsteam of op een specifieke locatie van een ROC).

PBS richt zich op gewenst gedrag en het voorkomen van ongewenst gedrag van de leerling vanuit de gedachte dat leerlingen het gewenst gedrag vertonen op het moment dat hen een klimaat geboden wordt dat hen daarin ondersteunt. De ene leerling heeft echter meer ondersteuning nodig dan de ander. Dit komt naar voren in de volgende driedeling[1]:

Het primaire niveau (groen)

Dit geldt voor alle leerlingen.

Het secundaire niveau (geel)

Voor een aantal leerlingen zal de ondersteuning op het primaire niveau niet voldoende zijn. Zij hebben bijvoorbeeld behoefte aan een systeem dat meer structuur en voorspelbaarheid biedt, aan meer feedback van volwassenen, aan extra vaardigheidstraining om het gewenste gedrag te vertonen, etc. Deze extra ondersteuning zal vaak groepsgewijs zijn.   

Het tertiaire niveau (rood)

Voor 5 tot 10 procent van de leerlingen zijn individuele interventies gewenst, gebaseerd op een functionele gedragsanalyse en uitgevoerd door het gehele team.  

Kenmerkend voor PBS is dat op elk niveau structureel gegevens worden verzameld, zodat snel duidelijk is dat een leerling meer of andere ondersteuning nodig heeft om alsnog het gewenste gedrag te vertonen. Bovendien kun je dankzij het verzamelen van gegevens ‘evidence based’ werken: je weet welke interventies succesvol zijn en welke niet.   

De meeste scholen en onderwijsteams zullen (gelukkig) veel herkennen in bovenstaande elementen. De meerwaarde van PBS  zit in het integrale en systematische karakter. De omschrijving van het gewenste gedrag is bijvoorbeeld gebaseerd op de basale waarden van de school, zoals respect, het nemen van verantwoordelijkheid en veiligheid. Deze waarden zet je om in concrete verwachtingen die je hebt van de leerlingen in de diverse ruimtes van de school. Respect voor de ander in de kantine betekent bijvoorbeeld dat elke medeleerling naast jou mag komen te zitten, etc. Door consequent deze verwachtingen als uitgangspunt te nemen en je vooral te richten op positieve bekrachtiging, versterk je het gewenste gedrag. Als school bepaal je dus zelf wat je belangrijk vindt, maar je zorgt er wel voor dat je consistent bent in je verwachtingen. Dit geldt voor iedereen: de docent, de conciërge, de leerlingenadministratie, de leidinggevenden, etc.

Bovendien ga je er niet zonder meer vanuit dat elke leerling over de vereiste vaardigheden beschikt om te voldoen aan de verwachtingen en besteed je tijd aan het aanleren van deze vaardigheden. Als ‘respect’ bijvoorbeeld een kernwaarde is, besteed je een aantal lessen aan dit onderwerp en maak je de vertaalslag van kernwaarde naar gewenst gedrag.

Veel aandacht is dus gericht op preventie. Tegelijkertijd wordt op voorhand erkend dat dit niet voldoende is om alle problemen te voorkomen en kan snel doorgeschakeld worden naar het 2^e of 3^e  niveau. Dit lukt, omdat je als onderwijsteam (school) allemaal werkt vanuit dezelfde gedragsverwachtingen. Dankzij deze transparantie wordt snel duidelijk voor welke leerlingen de standaard ondersteuning niet voldoende is en voor deze leerlingen kan dus snel extra ondersteuning geboden worden.

Tenslotte zit de meerwaarde ook in de systematische koppeling tussen een positief leerklimaat, het pedagogisch/didactisch handelen van de docent, het gedrag van de leerling en het leerrendement. 

Dit alles betekent overigens niet dat alle scholen exact hetzelfde doen. (SW)PBS is de kapstok. Deze kapstok biedt plaats aan allerlei jassen in verschillende soorten en maten.

Je kunt dus allerlei dingen die je als school of het als team al hebt bedacht om gedragsproblemen te voorkomen en te verminderen inpassen in PBS. Dankzij de koppeling met het verzamelen van data krijg je dankzij PBS veel meer inzicht in de effectiviteit van de interventies. En omdat veel scholen (vooral in de VS) al ervaring hebben opgedaan met PBS,  is inmiddels veel bekend over interventies die op andere scholen werken en kun je gebruik maken van de ervaringen van anderen.

Wat levert positive behavior support op?

In de VS wordt al 15 jaar onderzoek gedaan naar de verschillende elementen van PBS. De volgende resultaten zijn inmiddels aangetoond:

1. Op leerlingniveau is een afname te zien in het probleemgedrag. Leerlingen voelen zich veiliger en gedragen zich socialer. Dit werkt tevens door naar de thuissituatie.
2. De effectieve leertijd neemt toe en de leerprestaties verbeteren. Door een afname in incidenten is er minder tijd nodig om ‘brandjes te blussen’. Dit komt de leertijd ten goede en de sfeer. De verbeterde sfeer leidt eveneens tot een toename van het leerrendement.
3. De lijnen van de zorg worden korter en er kan beter worden samengewerkt. Dankzij het datasysteem is snel bekend welke leerlingen extra ondersteuning nodig hebben. Deze extra ondersteuning (geel of rood) wordt ingebed in de standaard ondersteuning (groen), zodat de overgang terug vanuit bijvoorbeeld geel naar groen soepel verloopt.    
4. Onder docenten is een grotere tevredenheid en minder ziekteverzuim. Docenten werken nog steeds net zo hard, maar doen dit wel met meer plezier.

 Wanneer we kijken naar de ontwikkelingen binnen het MBO en dit koppelen aan PBS, dan zien we dat PBS ingezet kan worden om effectief in te spelen op allerlei ontwikkelingen van buitenaf:

1.    Aanval op de schooluitval

Dit is binnen het mbo een belangrijk en blijvend aandachtspunt. Zoals eerder vermeld maakt  PBS het mogelijk, door de korte lijnen van de zorg en het bijhouden van data, om snel na te gaan welke leerling meer ondersteuning nodig heeft en hier proactief op in spelen. Vanwege het evidence based werken van PBS is duidelijk welke interventies werken voor leerlingen die deze extra ondersteuning nodig hebben. Daarnaast is het mogelijk om allerlei bestaande extra voorzieningen binnen het ROC in te zetten voor leerlingen die extra zorg nodig hebben te plaatsen binnen het geheel, zodat de overgang tussen een gewone groep en de extra voorziening (zoals Rebound, Pit-stop, e.d.) soepel verloopt.

 
2.    Passend onderwijs

Binnen het mbo heeft een toenemend aantal leerlingen een rugzakje. Ook hebben nogal wat leerlingen een taalachterstand en/of een rekenachterstand. De behoefte aan differentiatie binnen de klas wordt  groter. Er worden dus hoge eisen gesteld aan klassenmanagement en effectief pedagogisch handelen. Dankzij PBS is duidelijk welke interventies werken en krijgen docenten tools in handen om meer gedifferentieerd te kunnen werken en te voldoen aan de eis tot passend onderwijs.    

3.    Toenemend belang effectieve leertijd

De nieuwste plannen van de staatssecretaris[1] gaan ervan uit dat de duur van de meeste niveau 4 opleidingen terug kan van 4 naar 3 jaar. Zij wil dit realiseren door toename van de onderwijstijd per jaar en verhoging van de effectiviteit van de leertijd. PBS ondersteunt deze ontwikkeling en heeft aangetoond dat de PBS aanpak helpt de effectieve leertijd te vergroten.

4.    De aandacht van Inspectie voor borging van kwaliteit  

Wanneer we kijken naar eisen van de Inspectie[2], dan zijn deze eisen in toenemende mate gericht op de borging van kwaliteit. PBS is een systematische en datagestuurde benadering, waardoor het afleggen van verantwoording en het onderbouwen van kwaliteit eenvoudig inzichtelijk kan worden gemaakt.

5.    Goed onderwijs vraagt om teamwerk

Goed (competentiegericht) onderwijs vraagt om een gezamenlijke aanpak. Een van de pijlers van PBS is dat je vanuit gezamenlijke kernwaarden werkt en als team dezelfde verwachtingen hebt ten aanzien van gewenst gedrag. Dit gewenste gedrag is schoolbreed en wordt door iedereen onderschreven en uitgedragen. Dit maakt je als team krachtig in je handelen.

Wat is uw investering?

Voor een succesvolle implementatie van PBS is een draagvlak van minimaal 80% bij het opleidingsteam een voorwaarde. Hiervan is bijvoorbeeld sprake als goed geïnformeerde medewerkers van de opleiding (locatie) zich bereid tonen om hun aandacht tijdens de lesdag systematisch te richten op gewenst gedrag van leerlingen (in plaats van probleemgedrag). Het implementatietraject wordt gedragen door een PBS-team. In een PBS-team zijn alle geledingen vertegenwoordigd: opleidingsteam(s), zorgcoördinator, directie, ouders en eventueel leerlingen. Een PBS-team wordt aan de start van het PBS traject samengesteld door de opdrachtgever in overleg met de externe PBS-coach. Het PBS-team betrekt de andere teamleden actief bij de implementatie om het draagvlak te vergroten.

Het PBS-team wordt geleid door een voorzitter, er is een medewerker die verantwoordelijk is voor de data en er een notulant. Deze besprekingen vinden meestal eens in de twee weken plaats. Het PBS-team wordt begeleid door een externe PBS-coach die maandelijks of tweewekelijks aanwezig is bij de besprekingen én de benodigde professionalisering verzorgt van het PBS team en de betrokken teams.

Indicatie omvang professionalisering: 1 dag voor het PBS-team, 2 dagen (of 4 dagdelen) per opleidingsteam.

Aangezien PBS een integrale en systematische aanpak is die over het algemeen tevens een cultuurverandering met zich meebrengt, wordt over het algemeen 2 tot 3 jaar uitgetrokken voor het gehele implementatietraject.       

Natuurlijk hoeft u niet direct te kiezen voor een langlopend traject en is het ook mogelijk om alvast te starten met onderdelen uit PBS. Basis is wat binnen uw school reeds gedaan wordt om een positief leerklimaat te creëren. We sluiten met andere woorden aan op datgene wat reeds goed gaat en gaan samen met u na hoe de volgende stap gezet kan worden om dit nog effectiever te doen. Kortom: u kunt kiezen voor een groeibenadering, waarbij u stap voor stap toewerkt naar de gewenste situatie, voortbouwend op datgene wat reeds goed gaat.  Mocht u interesse hebben in deze aanpak, dan nodigen wij u uit contact met ons op te nemen.

Cilia de Jong en Ineke Beumer
OAB Dekkers
Dit e-mail adres is beschermd tegen spambots. U heeft Javascript nodig om het te kunnen zien. of Dit e-mail adres is beschermd tegen spambots. U heeft Javascript nodig om het te kunnen zien.
Telefoon: 040 -2913733